Het is zaterdag 18 februari 2012. Ik kijk naar de laatste VPRO-uitzending die journalist Anil Ramdas heeft gemaakt op woensdag 15 februari jl., de dag voordat hij op zijn 54-ste verjaardag zelfmoord pleegde.
Hij eindigt de uitzending en verwijst naar de volgende week waarin een nieuwe aflevering zou volgen van zijn tv-programma Z.O.Z. Weet hij op dat moment dat die nieuwe aflevering er helemaal niet zal komen omdat zijn besluit vaststaat om op zijn verjaardag een eind aan zijn leven te maken? We weten het niet. Het blijft altijd raadselachtig hoe in eenzaamheid een mens tot een dergelijk besluit komt. De NRC schrijft over hem en stelt dat hij veel gereist heeft, maar zich eigenlijk nergens op de wereld echt thuis voelde. Schuilt daarin de oorzaak van zijn besluit tot zelfdoding? Was hij ten diepste depressief?
Anil Ramdas doet me in sterke mate denken aan een hindoestaanse beleidsambtenaar, net als Ramdas in Suriname geboren, die in Nederland culturele antropologie gestudeerd had en mijn collega werd in de jaren tachtig van de vorige eeuw en waarmee ik bevriend werd .
Hij had veel zelfde uiterlijke kenmerken als Ramdas en was eveneens in intellectueel opzicht een scherpe geest. Beiden waren bewonderaars van de schrijver V.S. Naipaul. Ook deze hindoestaanse vriend van mij pleegde zelfmoord. Alleen was van mijn vriend bekend dat hij kampte met psychiatrische problemen en vaak streed tegen zijn eigen wanen die soms in alle heftigheid toeslagen. Daarvoor was hij al een aantal keer behandeld vanuit de GGZ. De chaos in zijn eigen brein is vermoedelijk bij hem de belangrijkste drijfveer geweest tot zelfdoding. Totale wanhoop. Hij zag de zin niet meer in van verdere hulp vanuit de psychiatrie en maakte er een eind aan.
Mijn vriend leek op het eerste gezicht iemand waar veel mee gelachen werd en die heel ‘sociabel’ was. Toch ervoer ik ook in hem de ‘displaced person’. Het je door omstandigheden bevinden in een Nederlandse cultuur en gemeenschap, zonder je er eigenlijk echt thuis in te voelen. Ik denk wel eens dat er zo iets bestaat als een soort ‘culturele verlorenheid’. Het land van herkomst ligt achter je en bestaat niet meer zoals je er ooit opgroeide en het nieuwe land waarin je je bevind voelt niet als vertrouwd, niet als een land wat je hart sneller doet kloppen, waar je je thuis voelt. Je blijft ervan vervreemd en hebt een soort heimwee naar iets van vroeger dat niet meer bestaat. Je voelt je overal verloren, vervreemd en geamputeerd.
Ik herken dat ook wel in de indische gemeenschap waar ik, vanwege mijn indische roots van vaders kant, mee vertrouwd ben. Alleen heeft die gemeenschap een vorm kunnen vinden om in Nederland te overleven. Door enerzijds de oude indische cultuur te koesteren in pasarbezoeken, indische literatuur en oude sobats te ontmoeten en tegelijkertijd door het sterke aanpassingsvermogen dat indische mensen van nature eigen is. Maar bij menig indo ervaar ik ook ten diepste een vorm van eenzaamheid en verdriet om wat verloren is en zo dierbaar was en nooit meer terugkomt.
De keuze voor levensbeëindiging is de meest eenzame en solistische keuze die een mens kan maken. Vroeger rustte daar een taboe op, vanwege de veronderstelling dat alleen God beslist over leven en dood. Gelukkig is er nu een veel humanere benadering. Ieder mens heeft het recht heeft tot levensbeëindiging. Die keus moet je respecteren. Maar het raadsel blijft waarom een mens zover kan komen en vooral waarom enige vorm van hulp van naaste vrienden en familie impliciet eigenlijk afgewezen wordt. Er wordt geen heil meer gezien in die hulp en steun. Zelfmoord is een onafwendbare keus geworden.
Toen ik destijds het alarmerend bericht kreeg over de zelfmoord van mijn goede vriend was niet verdriet de primaire reactie, maar een enorme woede. Ik was een paar dagen tevoren nog de hele dag bij hem geweest en wist wel dat hij het moeilijk had, maar kon niet verkroppen dat hij geen enkel signaal had afgegeven dat hij die vreselijke daad bij zichzelf overwoog. Ook was ik woedend omdat ik zelf zo van het leven hou en niet kon begrijpen dat hij zich alle goede dingen die ik zelf ervaar nu voor eeuwig had ontzegd.
Psychiater Elisabeth Kübler-Ross onderscheidt 5 fases van rouwverwerking: 1) ontkenning, 2) protest, 3) vechten om de rouw te accepteren, 4) verdriet/depressie en 5) acceptatie, het leven weer aanvaarden en betekenis geven. De directe vrienden en familie van Anil Ramdas zullen die fases ook stellig ondergaan om tot acceptatie te komen van zijn zelfmoord. Maar hoe dichter je bij iemand hebt gestaan, hoe langer het kan duren voor je de fase van de acceptatie hebt bereikt.
Met name voor de ouders lijkt me dat een bijna onbereikbaar doel. Het is immers volkomen onnatuurlijk dat een ouder zijn of haar eigen kind overleeft.
In het geval van mijn overleden vriend heb ik bij vele momenten later in mijn leven gedacht: wat zou hij nu toch genoten hebben en lol met mij gemaakt hebben. Zijn broer en zus hebben het maatschappelijk ver geschopt en worden vaak genoemd in de landelijke media. Kampte hij met een minderwaardigheidsgevoel ten opzichte hun?
Van hindoestaanse families is wel bekend dat velen maatschappelijk hoge posities bereikt hebben. Het kan ook een enorme psychologische balast vormen als je jezelf niet in staat acht zo´n positie in het leven te bereiken.
Als mens die het leven zo koestert, ik praat nu vanuit mijzelf, kun je je nauwelijks indenken wat een moed er voor nodig is zo’n fataal besluit te nemen. Een eenzamer moment kun je je nauwelijks voorstellen.
Wat Anil Ramdas betreft: veel respect en waardering voor zijn kritische artikelen en essay’s en andere publikaties. Een man met een heldere kritische geest is niet meer onder ons. Misschien dat in een ver hiernamaals hij nu met mijn oude hindoestaanse vriend rond de tafel zit om uit te wisselen wat elk van hun deed besluiten het eigen leven te beëindigen. Ze hadden elkaars broers kunnen zijn…..
NB. De naam van de hindoestaanse vriend heb ik niet genoemd uit respect voor zijn familie.
Mooi geschreven Rick. Meelevend en beschouwend. Zijn laatste uitzending vanmiddag heb ik gemist, maar zal ‘m later bekijken. Hij wist het. Badal, de hoofdpersoon van zijn roman, blijkt zijn alter ego te zijn. Hij pleegde zelfmoord. Het boek verscheen vorig jaar. Anil zei ooit in een interview dat hij last had van ‘levensangst’. En het kan niet anders dat zijn naasten doodsangsten hebben uitgestaan. Maar zij hoeven zich niets te verwijten. Het was zijn eigen weloverwogen keuze.
Wat zal hij zich eenzaam hebben gevoeld.
Ik kende hem niet persoonlijk, maar hij woonde in de buurt, keek naar zijn programma’s en las af en toe zijn columns. Nooit meer de glimlach van herkenning uitwisselen, als ik hem in het dorp tegenkwam. Zijn masker werd hem te zwaar. Maar Anil is thuis, waar dat ook moge zijn. Ik ben bedroefd, maar opgelucht voor hem. Sterkte Nederland!
Wat een mooi mijmerschrift Rick…samen met de reactie van Grace word ik er ff stil van. Gisteren alles wat los en vast zit gelezen over hem en van hem. Vanmiddag de laatste opnames. Als hij zegt “Tot volgende week” (of iets van die strekking), dan zie je dat hij al weet dat hij er niet bij zal zijn…
Bedankt voor jullie reacties, Grace en Patrick.
Ik zal zijn min of meer biografische roman ‘Badal’ zeker aanschaffen, Grace.
Zo triest voor zijn vrouw en twee kinderen.
Patrick, dat laatste beeld waarin hij de uitzending afsluit, blijft bij mij ook op mijn netvlies staan..
Ik kom ook uit Suriname en heb overal willen wonen behalve hier in Nederland. Ik ervaar het wonen in Nederland als aggressief en niemand durft meer zijn mening op een innerlijk beschaafde wijze en toch eerlijke manier te uiten. In België kon ik m’n plan trekken en ervoer ik het sociale leven niet opdringerig. Maar toen mijn broer in 2008 op z’n 44ste zelfmoord pleegde kwam ik naar Nederland. Ik woon hier sinds 2009 en voel precies de “culturele verlorenheid” (mooie benaming: mag ik het lenen?) Voor slimme mensen zoals Anil Ramdas en mijn broer wordt het leven grimmig wanneer ze niet als gelijkwaardig mens worden behandeld. Hun eigen tijdgenoten én langgenoten begrijpen hun strijd voor rechtvaardigheid en saamhorigheid niet; vinden hen te revolutionair en inderdaad denken ze ver voor hun tijd. Als we echt eerlijk zijn hebben ze op hun eigen vage manier seinen gegeven die we niet serieus namen of die we gewoon niet begrepen omdat hun denkvermogen op een ander niveau ligt. Ik denk niet dat Anil Ramdas zelfmoord heeft gepleegd. Denk aan Menno Ter Braake die ook zijn uitgesproken meningen met de dood heeft moeten bekopen. Mensen worden tegenwoordig ook om hun mening
vermoord en als het op een zelfmoord lijkt wordt de zaak toch snel in de doofpot gestopt. Voor mij is februari aan trieste maand want mijn broer “pleegde zelfmoord”op 19 februari en Anil overlijdt op 16. Dank je wel voor je artikel. Het is heel gevoelig beschreven en gaf me de kans m’n hart te luchten.
moge hij in vrede rusten
als er zoiets bestaat na de dood
ik denk dat het gissen over het hoe en waarom
weinig zinvol is
als iemand dat had willen delen dan laat hij iets na in de vorm
van een brief of iets anders.
en anders rest de omgeving niets anders dan accepteren
Pingback: Bij de dood van Anil Ramdas «
Ik besef telkens weer hoe weinig we van andermans geest weten. Hoe schokkend het kan zijn om plotseling het bittere lot van een ander te ontmoeten. En de samenleving dendert altijd maar door alsof er niks gebeurd is. Anil Ramdas was voor mij een vanzelfsprekendheid in het intellectuele klimaat. Ik hoefde niet over hem na te denken of al zijn programma’s te volgen, want…..hij was er gewoon. Nu ik me realiseer dat hij al jaren worstelde met het leven, besef ik hoe weinig we van elkaar weten. Ik heb zijn laatste boeken gekocht als laatste tastbare aandenken. Daarbij is het, naast een ode, een mogelijkheid meer van hem te weten en begrijpen. Ik ben ook op fora geweest waar men spreekt over: het wel of niet laf-zijn van zelfmoord. Ik begrijp niet dat je een dergelijke discussie kunt voeren vlak na iemands overlijden. En al helemaal niet wanneer je beseft dat we weinig tot niks van elkaars geest weten. Zelfbeheersing en discretie zouden hier op hun plaats zijn. Waar zijn we mee bezig als de vrijheid van meningsuiting ook betekent: je mag constant ongenuanceerd en bot zijn. Zonder erop aanspreekbaar te zijn. Zonder je te hoeven schamen.