Mijn indisch omaatje..

In 1980 gebeurden er vier belangrijke dingen in mijn leven: in april overleed mijn vader, in juni werd Bas ons eerste kind geboren, in het najaar hoorde ik dat ik aangenomen was als beleidsambtenaar bij de gemeente Alkmaar en besloten we van Haarlem naar Alkmaar te verhuizen en in december overleed mijn indische oma Mien van den Broeke- Klaus op 90-jarige leeftijd in Den Haag. Over haar wil ik ´t hier hebben.

Zij werd in 1890 in Batavia (nu Jakarta) geboren als het op een na jongste kind uit een gezin van 9 kinderen. Haar eigen moeder overleed toen zij 11 jaar was. Samen met een oom van haar bezocht zij medio 1908 in Tegowangi op Java een maalfeest, waar zij mijn opa Gerrit van den Broeke ontmoette, die hoofdboekhouder was van de suikerfabriek Tegowangi.

Zij trouwden maart 1911 in Soerabaja en kregen 5 kinderen (2 zoons en 3 dochters). Mijn vader was één van die kinderen. (op de foto staat hij helemaal links)
Mientje was een knappe indische vrouw, klein van stuk, meestal gekleed in sarong en kebaja.  

Opa Gerrit van den Broeke was een rijzige gestalte. Een vriendelijke zachtmoedige man. Doordat hij bij diverse suikerfabrieken in Oost-Java functies had, verhuisde het gezin regelmatig. Zij hebben in Oost-Java o.a. in Madiun, Jombang en Soerabaja gewoond. In 1934 ging mijn opa met pensioen en betrokken zij een fraaie villawoning aan de Darmoboulevard in Soerabaja. (in 1992 heb ik die woning bezocht tijdens een reis door Indonesië)

Omdat ik zelf in Nederland opgroeide na de oorlog, zag ik mijn indische opa en oma pas voor het eerst medio 1952 in Den Haag waar zij eerst samen in een pension op de hoek Ten Hovestraat/Oldebarneveldlaan terecht kwamen.

Ik weet nog als kind dat het een warme zomer was in Nederland, maar dat mijn opa een dikke winterjas en sjawl aanhad omdat hij ‘t hier maar koud vond. Al snel konden ze een benedenwoning kopen aan de Maarsbergenstraat in Den Haag, waar beiden hun oude dag gesleten hebben. De woning had een langwerpige achtertuin vol met rozenstruiken en wat appelbomen op het eind. We kwamen er vaak en ik speelde altijd graag in die achtertuin onder de appelbomen.

Oma was meestal gekleed in een zwarte lange jurk met een camee-broche erop. Haar zwarte haar was in een wrong bij elkaar gehouden. Altijd had zij een wit zakdoekje in haar rechterhand.

Zo klein als ze was, had ze er toch de wind onder. Opa mocht op verjaardagen maar één borreltje drinken, niet meer. ´t Was een gevoelige man die bij dat soort gelegenheden graag mocht praten over het mooie leven op de onderneming in Java en zijn jeugdjaren op Banda. Maar oma wilde niet dat hij dan emotioneel zou worden. Vandaar haar restrictie wat betreft de borreltjes.

Als kind zat ik met mijn neefjes en nichtjes op de bank en luisterden we met een half oor naar de verhalen van de volwassenen. Ondertussen amuseerden we ons wat met de blaadjes van de leesportefeuille waarop opa en oma geabonneerd waren. Vaak werd er over Banda gesproken. Ik wist niet precies wat daarmee bedoeld werd. Pas veel later toen ik zelf vader werd, in de jaren tachtig, begon ik me te interesseren voor het indische verleden van mijn familie en ontdekte ik het familieverleden op de Banda-eilanden in Indonesië waar de Van den Broeke van begin 17e eeuw tot 1900 verbleven. Mijn opa ging toen met zijn moeder en broer en zusjes naar Oost-Java.

Oma was altijd erg gesteld op haar kleinkinderen en stopte ons altijd na een bezoekje wat lekkers in onze hand. Vaak kregen we ook een zakcentje en geld bij een mooi schoolrapport.

Toen mijn opa in 1966 overleed, stond zij er als weduwe alleen voor. Mijn vader en zijn broer Guus kwamen elke zaterdag om haar huisje schoon te maken, wat boodschappen voor haar te doen en de administratie te doen. Ik weet nog dat in die periode de accept-girokaart werd ingevoerd, waar ze niets van snapte. Ze gooide ze allemaal weg. Zo kwamen er accept-girokaarten van het Ziekenfonds die ze ook weggooide, omdat dat volgens haar niets met geld van doen had. Mijn vader moest dat dan bij het Ziekenfonds weer rechtbreien.

Uiteindelijk begon zij te dementeren en werd warrig. Op een keer had ze op de radio iets gehoord over bootvluchtelingen en interpreteerde dat zo, dat zij óók onmiddellijk het land moest verlaten om met zo´n boot mee te komen. Mijn vader had dan al zijn overredings-kracht nodig om haar duidelijk te maken dat er niets aan de hand was.

Zij werd erg wantrouwig tegenover de buitenwereld en had met mijn vader en mijn oom afgesproken dat zij alleen op zaterdag 13.00 uur nog de deur open zou doen, omdat haar beide zonen dan altijd kwamen.

Mijn vrouw en ik zochten haar eind jaren zeventig een keer op dat vaste tijdstip 13.00 uur op, samen met mijn vader, toen ze in pyama voor de deur verscheen en vroeg waarom we haar midden in de nacht wakker maakten. Ik zei: “oma het is geen nacht, het is 1 uur ‘s middags. Kijkt u maar naar buiten, de zon schijnt!” Waarop mijn lieve oma zei: “Ach jong, de zon heeft zich vergist, het is middernacht!“. Oma had een koppig karakter en hield vol dat het nacht was..

December 1980 was ze in haar huisje aan de Maarsbergenstraat gevallen en had haar heup gebroken. Voor de eerste keer in haar leven werd ze in een ziekenhuis opgenomen. De emoties van die plotselinge opname na haar val werden haar te machtig. De volgende dag was zij overleden in het ziekenhuis.

Een kleine dappere indische vrouw lag daar. Wie wist van het prachtige leven dat zij had gehad in Indië? Van de vele familiefeesten in Madiun, Jombang en Soerabaja, van de heerlijke indische maaltijden die zij kon klaarmaken, waarvan de recepten fluisterend alleen maar aan hele dierbare familieleden werden doorgegeven.

In haar ogen en uitdrukking was de mystiek van Java verborgen. Zij glimlachte naar ons, maar achter die glimlach gingen gevoelens schuil die ze met niemand deelde. In die zin, was het ook een eenzame vrouw, die op vele momenten in haar leven met teleurstellingen heeft gekampt. De dood van haar moeder toen ze zelf nog maar 11 jaar was, de japanse bezetting in Indië waardoor haar kinderen allemaal in problemen kwamen en daarna de bersiaptijd na de japanse overgave, waarbij duidelijk werd dat zij niet langer in hun mooie villa in Soerabaja konden blijven wonen. Al hun spullen moesten ze in Indië in hun dierbare huis in Soerabaja achterlaten. En tenslotte de overgang op oudere leeftijd naar een bestaan in een veel kleinere woning in dit koude kikkerlandje.

Er moet veel verbittering geweest zijn bij haar en bij mijn opa. Nu, met alle kennis die ik nu heb over de indische geschiedenis, kan ik me dat goed inleven. Destijds, toen ik nog een kind was, wist ik van niets. De tijd kun je niet meer overdoen, maar ik had nog wel eens een heel lang gesprek met haar willen hebben over het leven dat ze geleefd heeft. Dat lieve indische omaatje van mij………….

NB. Op mijn website over onze familieroots staat bij het menu-onderdeel ‘Documenten’ correspondentie van mijn opa en oma met mijn ouders in de dertiger en veertiger jaren van de vorige eeuw, die nog in mijn bezit is. Zie http://www.rickvdbroeke.nl