Het mysterie rond het vertrek van mijn moeder uit Nederlands-Indië najaar 1945

Mijn moeder, die in 1983 op 73-jarige leeftijd is overleden, is opgegroeid in Amsterdam en leerde daar in de dertiger jaren van de vorige eeuw mijn indische vader kennen. Hij was vanuit Indië naar Amsterdam gekomen om daar techniek te studeren aan de MTS en huurde een kamer in het huis van mijn grootouders in Amsterdam aan de Arntzeniusweg in de Watergraafsmeer. Zij werd verliefd op die knappe aardige indische student en nadat hij naar Indië was teruggegaan, scheepte zij zich april 1939 in Genua enige tijd later in voor de bootreis naar Indië om haar leven dáár met hem te delen. Zij had een besluit genomen met vertrekkende gevolgen…

Met ouders trouwden vervolgens in december 1939 in Soerabaja en gingen in Pasuruan wonen. Een plaats niet ver van Soerabaja waar mijn vader een baan had gekregen bij het Proefstation voor de Suikerindustrie in Oost-Java. Mijn zusje werd daar oktober 1940 geboren. Het was behoorlijk heet in Pasuruan, iets wat mijn moeder eigenlijk slecht verdroeg. Heerlijk vond zij het om daarom af en toe met mijn vader de bergen in te gaan bij Selecta of Tretes vanwege de koelte daar. Ze zagen vaak familie van de kant van mijn vader die in Soerabaja woonde en ook de zus van mijn moeder was inmiddels, net als zijzelf, met een indische jongen getrouwd in Soerabaja. Ze zagen elkaar regelmatig en genoten van het leven in Indië dat nog zo zorgeloos leek..

Nadat Japan in december 1941 de Amerikaanse vloot in Pearl Harbor (eiland in Hawaï) had gebombardeerd en duidelijk werd dat zij ook ook Nederlands-Indië zouden aanvallen, werden alle nederlandse mannen opgeroepen voor actieve militaire dienst. Mijn vader werd zodoende reserveofficier technische dienst bij de Koninklijke Marine op Java.
Maart 1942 toen Japan daadwerkelijk Nederlands-Indië bezette werden de marinemensen geëvacueerd naar Australië en Engeland. Echter zonder hun gezinnen. Mijn vader moest mijn moeder en zusje, toen 1,5 jaar oud achterlaten in Pasuruan. Zelf belandde hij uiteindelijk in Engeland bij de Nederlandse Marine die o.a. in Portmouth en Dover eigen torpodobootjagers had voor de strijd op de Noordzee tegen de Duitsers.

Mijn in Pasuruan achtergebleven moeder en zusje werden nog in diezelfde periode in 1942 geïnterneerd in verschillende japanse kampen o.a. in Solo en Semarang. Toen door de Amerikaanse atoombommen op Hiroshima en Nagasaki de japanse bezetting eindigde was in 1945, kwamen de Indonesiërs vrijwel gelijktijdig in opstand tegen de Hollanders en startte de zogenaamde bersiapperiode, de onafhankelijkheidstrijd van de Indonesiërs. Vele Hollanders zijn in die periode vermoord door de indonesiërs.

De Engelsen hadden, ter bescherming van de Hollandse vrouwen en kinderen die berooid en uitgehongerd uit de japanse kampen waren bevrijd, speciale kampen ingericht ter beschermind van deze vrouwen en kinderen. Ook mijn moeder en zus kwamen in zo´n engels kamp terecht. Het was nu zaak zo snel mogelijk uit Indië weg te komen vanwege het risico vermoord te worden door de rebellerende indonesiërs.

Hoe zij uit Indië weggekomen zijn vanuit de haven van Soerabaja is mij eigenlijk pas in de afgelopen jaren duidelijk geworden door twee zaken: de film van Peter Hoogendijk ‘Soerabaja-Surabaya´en het boek “Verstilde stemmen en verzwegen levens” van Inez Hollander. Peter Hoogendijk´s moeder was net als mijn moeder op Java in japanse kampen geïnterneerd geweest en wist op dezelfde wijze als mijn moeder en zusje te ontkomen aan de moordende indonesiërs in Soerabaja eind 1945. Helaas werden twee nichtjes van Inez Hollander, Willy en Joke Francken, slachtoffer van de bersiap en werden zij tijdens de rit naar de haven van Soerabaja door de indonesiërs vermoord.

De moord door de indonesiërs van de Britse brigadegeneraal William Mallaby in Soerabaja is uiteindelijk de belangrijkste factor geweest dat mijn moeder en zus met vrachtwagens van de engelsen de haven van Soerabaja heelhuids wisten te bereiken. De moord op Mallaby op 30 oktober 1945 in Soerabaja was een heel bepalende factor. Mallaby inspecteerde de stad in zijn auto, kwam onverwacht in een oproer terecht en kwam om het leven toen een pemuda om 20.30 uur zijn auto opblies. (zie foto)

Drie dagen lang bombardeerden de engelsen als vergeldingsmaatregel vervolgens Soerabaja vanaf zee en uit de lucht. Duizenden ongewapende Indonesiërs kwamen daarbij om en Britse vliegtuigen beschoten zelfs vluchtelingen die de stad al hebben verlaten. Het aantal slachtoffers is geschat op zesduizend. (De Britse ambassadeur in Jakarta heeft in 2000 excuses aan Indonesië aangeboden voor deze heftige repressaillemaatregel)
Dankzij dit bombardement konden vele engelse trucks met vrouwen en kinderen dwars door Soerabaja de haven bereiken en konden ook mijn moeder en zusje zo uiteindelijk veilig in Nederland komen.

Mijn indische opa en oma woonden in Soerabaja aan de Darmoboulevard 39 en ik weet nog dat wij daar in 1992 waren en het huis van buiten en binnen bekeken met mijn zus en zij zich nog kon herinneren dat ze plat op haar buik als vijfjarig meisje op de vrachtwagen lag met mijn moeder ernaast en zij door mijn indische opa en oma in de deuropening zagen staan in hun woning aan de Darmoboulevard. Wat een emotioneel moment moet dat geweest zijn!

Mijn moeder kreeg een engelse ‘Montycoat‘ (houwtjes-touwtjesjas die Generaal Montgomey liet ontwerpen voor de militairen) aan boord en rookte de ene sigaret na de andere van nervositeit. Mijn zusje was doodziek van opgelopen dysenterie. Zo kwamen zij in de winter van 1945 uiteindelijk in Amsterdam aan, waar mijn moeder in het Burgerziekenhuis mijn indische vader weer terugzag, die na de bevrijding een aanrijding had gehad met zijn motorfiets. Wat zal er door hun hoofden gegaan zijn bij dat weerzien na ruim drie en een half jaar? Hun huis en persoonlijke spullen kwijt in Indië. Weer een leven opbouwen in Nederland, waar niemand gehoor toonde voor wat zich in Indië had afgespeeld omdat de Duitse bezetting net voorbij was…

Mijn moeder betreurde vaak dat Nederland na de oorlog alleen de bevrijding van de Duitse bezetting vierde. Aan de Japanse bezetting in Indië werd geen aandacht besteed. Pas in de jaren tachtig van de vorige eeuw, toen mijn moeder al was overleden, groeide die aandacht voor wat zich in Zuid-Oost Azië in die dagen heeft afgespeeld. En eigenlijk ruim dertig jaar na haar dood krijg ik pas een goed beeld van wat zich in die laatste dagen van haar verblijf in Indië heeft afgespeeld…..

Zie ook: Uitzending Netwerk 15-8-2005.